مرتضی سبحانی‌نیا، با تکیه بر دو دهه تجربه‌ی حاکمیتی در وزارت کشور و پتروشیمی‌های بزرگ، در یک یادداشت تحلیلی-دانشگاهی برخاسته از کرسیِ «رهبری تحول» دکتر محمدرضا کریمی، ریشه‌ی این ناکارآمدی را در «فقرِ بصیرتِ مدیریتی» می‌جوید.

۱. در حالی که نگاه سنتی، امنیت را در «تجهیزات» می‌بیند، سبحانی‌نیا با استناد به مدل تبیینی دکتر کریمی از حدیث امام رضا (ع)، سه ستونِ فقرات برای تحول در حکمرانی مرزی پیشنهاد می‌دهد:

• اعتماد و ستاریت (سنت الهی): در مناطق مرزی، «شکاف دولت-ملت» بزرگترین حفره‌ی امنیتی است. نویسنده معتقد است «ستار بودن» مدیر و حفظ کرامت مرزنشین، خروجی‌اش «امنیت روانی» است. او با تکیه بر آرای دکتر عظیمی هشدار می‌دهد که نگاهِ صرفاً پلیسی، «بصیرت مرزنشین» را به «تظاهر و بیگانگی» بدل می‌کند.

• مدارا و تعامل (سنت نبوی): مدارا در مرز، یک تاکتیک نیست، یک استراتژی است. سبحانی‌نیا با نقد نگاه‌های «بگیر و ببندی»، مدارای نبوی را ابزار «همدلی سازمانی» می‌داند که هزینه‌ی اداره‌ی مرز را به شدت کاهش می‌دهد.

• صلابت سرافرازانه (سنت ائمه): توسعه‌ی مرز نیازمند «نفسِ بلند» است. مدیرانی که به دنبال رزومه‌های کوتاه‌مدت و بنرهای تبلیغاتی هستند، بزرگترین آسیب را به پایداری مرز می‌زنند. تحول مرزی، به قول نویسنده، از جنس «کاشتن نهال» است، نه نصب ویترین‌های نمایشی.

۲. نویسنده با ارجاع به نظریه‌ی مشهور دکتر عظیمی آرانی، وضعیت مناطق مرزی را بخشی از «اقتصادِ ضربه مغزی شده» می‌داند؛ جایی که منابع تزریق می‌شود (هزار میلیارد دلار نفت)، اما چون «نرم‌افزارِ اداره» فرسوده است، ثروتی تولید نمی‌شود. او تأکید می‌کند که «توسعه، خریدنی نیست؛ آموختنی است». اگر آموزش در مناطق مرزی منجر به «تغییر کیفیت رفتار» نشود، ما صرفاً در حال بازتولیدِ فقر و رانت هستیم.

۳. سبحانی‌نیا در این یادداشت دانشگاهی، یک پیشنهادِ فنی برای شورای عالی امنیت ملی و نهادهای توسعه‌ای دارد: عبور از «برنامه‌ریزی جامع و صلب» که خلاقیتِ بومی را خفه می‌کند و حرکت به سمت «برنامه‌ریزی هسته‌های خط‌دهنده». او معتقد است مدیرِ تحول در مرز، باید معمارِ قواعدی باشد که مرزنشین را از یک «عنصر تحتِ کنترل» به یک «عاملِ خلقِ ارزش تمدنی» تبدیل کند.

نگاه «مرزنامه»:

یادداشت سبحانی‌نیا، زنگ خطری برای مدیرانی است که منزلت خود را در تشریفات و فاصله گرفتن از مردم می‌بینند. او که خود از لایه‌های امنیتی کشور آمده، اکنون در کنارِ نظریه‌پردازی همچون دکتر کریمی، فریاد می‌زند که: «توسعه، نان نیست که بخرند؛ جانی است که باید در کالبدِ بی‌رمقِ بروکراسیِ مرزی دمید.»

مرزنامه پیشنهاد می‌کند: این مانیفستِ مدیریتی به عنوان یک سندِ راهبردی در کلاس‌های توجیهی فرمانداران و مدیرانِ مناطق مرزی مورد بحث و تبادل نظر قرار گیرد.